W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Prezentacja instrumentów finansowych w sprawozdaniu finansowym
Biuletyn:

Prezentacja instrumentów finansowych w sprawozdaniu finansowym

26 stycznia 2017

dr Andrè Helin , Prezes BDO |

Jednostki prowadzące księgi rachunkowe na podstawie ustawy o rachunkowości sporządzają sprawozdania finansowe zgodnie ze wzorem przedstawionym w załączniku Nr 1 do ustawy, z wyjątkiem banków i zakładów ubezpieczeń i reasekuracji.
Zgodnie z art. 10 ust. 3 RachunkU – w sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy, przyjmując zasadę (politykę) rachunkowości, jednostka może stosować KSR wydane przez uprawniony w myśl ustawy KoSR. W przypadku braku odpowiedniego standardu krajowego, jednostka może stosować MSR.

Do dnia dzisiejszego nie został opracowany krajowy standard rachunkowości dotyczący instrumentów finansowych. W związku z tym, do zagadnień z zakresu instrumentów finansowych nieuregulowanych w ustawie ani w rozporządzeniu można stosować MSR:

  1. MSR 32 – Instrumenty finansowe – prezentacja;
  2. MSR 39 – Instrumenty finansowe – ujmowanie i wycena;
  3. MSSF 7 – Instrumentu finansowe – ujawnianie informacji;
  4. MSSF 9 – Instrumenty finansowe.

Nowelizacje. W efekcie nowelizacji omawianego tu rozp. MF z 12.12.2001 r. (zob. nowelę z 23.2.2004 r., Dz.U. Nr 31, poz. 266), jak i ustawy o rachunkowości (zob. nowelę z 30.4.2004 r., Dz.U. Nr 145, poz. 1535) dostosowano wymogi ustawy i towarzyszącego jej rozporządzenia do wymogów dawnej IV Dyrektywy Rady (obecnie Dyrektywa 2013/34/UE).
Zmiany dotyczą głównie zakresu informacji ujawnianych w informacjach i objaśnieniach do sprawozdania finansowego. Główne zasady prezentacji instrumentów finansowych w sprawozdaniach finansowych, jak i wymagany zakres i charakter informacji dodatkowych zaprezentowano poniżej.

 

Bilans

Pojęcie instrumentu finansowego. Zgodnie z definicją zawartą w ustawie, instrumentem finansowym jest kontrakt, na podstawie którego u jednej ze stron (zwanej dalej nabywcą kontraktu) powstają aktywa finansowe, a u drugiej (zwanej dalej wystawcą kontraktu lub emitentem) – zobowiązania finansowe albo instrumenty kapitałowe. W bilansach stron kontraktu – instrumentu finansowego prezentuje się to następująco:

Strona I kontraktu – nabywca Strona II kontraktu – wystawca lub emitent
 Prezentacja w bilansie: AKTYWA  Prezentacja w bilansie: PASYWA
 Aktywa finansowe:  
– aktywa długoterminowe (poz. A, IV, p. 3a lub 3b) – instrumenty kapitałowe (poz. A, p. I, II, V)
– aktywa krótkoterminowe, w tym aktywa pieniężne (poz. B III, p. 1a, 1b lub 1c) – zobowiązania finansowe (poz. B, p. II, 1 lub 2, p. III, 2 a, b, c, lub f)

 

W wyniku zawarcia kontraktu, instrumentu finansowego, po stronie nabywcy instrumentu mamy do czynienia z powstaniem aktywu finansowego. Do aktywów finansowych zaliczamy m.in. nabyte przez jednostkę udziały, akcje i inne papiery wartościowe potwierdzające prawo jednostki do udziału w majątku emitenta (wymienione pozycje stanowią tzw. instrumenty kapitałowe), a ponadto dłużne papiery wartościowe, kontrakty terminowe i in. oraz aktywa pieniężne (krajowe środki płatnicze, waluty obce i dewizy oraz inne aktywa finansowe).

Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 17 RachunkU, aktywa finansowe są zaliczane do inwestycji jednostki. Aktywa finansowe, które są płatne i wymagalne lub przeznaczone do zbycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub od daty ich założenia, wystawienia lub nabycia, zaliczane są do aktywów obrotowych (pozycja B.III. Inwestycje krótkoterminowe). Do inwestycji krótkoterminowych w obrębie aktywów obrotowych zaliczane są także zawsze aktywa pieniężne. Pozostałe aktywa finansowe (przeznaczone do zbycia w okresie dłuższym niż 1 rok lub z przeznaczeniem do utrzymania do terminu wykupu dalszego niż 12 miesięcy od dnia bilansowego) stanowią inwestycje długoterminowe w obrębie aktywów trwałych jednostki.

Wartość aktywów finansowych i zobowiązań finansowych w bilansie kompensuje się ze sobą i wykazuje w wartości (kwocie) netto, jeżeli jednostka:

  1. posiada ważny prawnie tytuł do kompensaty określonych aktywów i zobowiązań finansowych oraz
  2. zamierza rozliczyć transakcje w wartości netto poddanych kompensacie składników aktywów i zobowiązań finansowych lub jednocześnie takie składniki aktywów wyłączyć z ksiąg rachunkowych, a zobowiązanie finansowe rozliczyć (§ 36 UznInstrFinR).

 

Aktywa

 

Podział instrumentów finansowych. Na podstawie § 35 UznInstrFinR jednostka sporządzająca sprawozdanie finansowe prezentuje w bilansie instrumenty finansowe w podziale na długoterminowe i krótkoterminowe.
W informacji dodatkowej posiadane przez jednostkę instrumenty finansowe należy przyporządkować do jednej z następujących kategorii:

  1. aktywa finansowe i zobowiązania finansowe przeznaczone do obrotu;
  2. pożyczki udzielone i należności własne;
  3. aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności;
  4. aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.

W przypadku zakupu instrumentu finansowego, który posiada wbudowany instrument pochodny, należy instrument pochodny wykazywać w księgach odrębnie od umowy zasadniczej.
W bilansie, w pozycjach, do których zakwalifikowano poszczególne aktywa finansowe, wykazuje się także: skutki przeszacowania aktywów finansowych, odpisy aktualizujące ich wartość, jak również związane z tymi aktywami nabyte kupony odsetkowe i przychody odsetkowe.

Sposób zakwalifikowania aktywów finansowych do pozycji bilansu przedstawia poniższe zestawienie.

Tabela. Kwalifikacja aktywów finansowych do pozycji bilansu, wycinek bilansu

Pozycja bilansu Aktywa finansowe będące składnikiem instrumentu finansowego
 A. Aktywa trwałe  
 IV. Inwestycje długoterminowe  
 3. Długoterminowe aktywa finansowe  
 a) w jednostkach powiązanych  
 – udziały lub akcje  Nabyte udziały i akcje w jednostkach powiązanych, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne papiery wartościowe  Papiery wartościowe (oprócz akcji) wyemitowane przez jednostki powiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
;  Obligacje (§ 7 ust. 2 UznInstrFinR) nabyte w zamian za gotówkę, jeśli spełnione są warunki określone w § 11 ust. 2 UznInstrFinR – jednostka zachowała kontrolę nad zbytymi aktywami finansowymi.
 – udzielone pożyczki i należności własne 1. aktywa finansowe (§ 7 ust. 1 UznInstrFinR) powstałe na skutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych, pod warunkiem, że kontrakt jest instrumentem finansowym, tj. spełnia wymagania określone w art. 3 ust. 1 pkt 23 RachunkU, ponadto
  2. inne dłużne instrumenty finansowe (§ 7 ust. 2 UznInstrFinR) niebędące papierami wartościowymi jak obligacje (zob. powyższy punkt „inne papiery wartościowe”) nabyte w zamian za gotówkę, jeśli spełnione są warunki określone w § 11 ust. 2 UznInstrFinR – jednostka zachowała kontrolę nad zbytymi aktywami finansowymi – aktywa przeznaczone są do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne długoterminowe aktywa finansowe  Pozostałe aktywa finansowe (oprócz udziałów i papierów wartościowych), których wystawcami są jednostki powiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego – w podziale na aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności i aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.
 b) w pozostałych jednostkach  
 – udziały lub akcje  Nabyte udziały i akcje w jednostkach niepowiązanych, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne papiery wartościowe  Papiery wartościowe (oprócz akcji) wyemitowane przez jednostki niepowiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego, np. obligacje obce.
 – udzielone pożyczki 1. Aktywa finansowe (§ 7 ust. 1 UznInstrFinR) powstałe na skutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych, pod warunkiem, że kontrakt jest instrumentem finansowym, tj. spełnia wymagania określone w art. 3 ust. 1 pkt 23 RachunkU, ponadto
  2. obligacje i inne dłużne instrumenty finansowe (§ 7 ust. 2 UznInstrFinR) nabyte w zamian za gotówkę, jeśli spełnione są warunki określone w § 11 ust. 2 UznInstrFinR dotyczące zachowania kontroli przez jednostkę zbywającą nad zbytymi aktywami finansowymi, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne długoterminowe aktywa finansowe  Pozostałe aktywa finansowe (oprócz udziałów i papierów wartościowych), których wystawcami są jednostki niepowiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego – w podziale na aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności i aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.
 B. Aktywa obrotowe  
 III. Inwestycje krótkoterminowe  
 1. Krótkoterminowe aktywa finansowe  
 a) w jednostkach powiązanych  
 – udziały lub akcje  Nabyte udziały i akcje w jednostkach powiązanych, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne papiery wartościowe  Papiery wartościowe (oprócz akcji) wyemitowane przez jednostki powiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego, np. obligacje.
 – udzielone pożyczki i należności własne 1. Aktywa finansowe (§ 7 ust. 1 UznInstrFinR) powstałe na skutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych, pod warunkiem, że kontrakt jest instrumentem finansowym, tj. spełnia wymagania określone w art. 3 ust. 1 pkt 23 RachunkU, ponadto
  2. inne niż papiery wartościowe (zob. „inne papiery wartościowe” – powyżej) dłużne instrumenty finansowe (§ 7 ust. 2 UznInstrFinR) nabyte w zamian za gotówkę, jeśli spełnione są warunki określone w § 11 ust. 2 UznInstrFinR dotyczące zachowania kontroli przez jednostkę zbywającą nad zbytymi aktywami finansowymi, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego. Jeżeli udzielone pożyczki i należności własne przeznaczone są do sprzedaży w krótkim terminie, to należy je zaliczyć do aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu.
 – inne krótkoterminowe aktywa finansowe  Pozostałe aktywa finansowe (oprócz udziałów i papierów wartościowych), których wystawcami są jednostki powiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego – w tym instrumenty pierwotne, pochodne i złożone.
   Tu należałoby uwzględnić podział na aktywa finansowe przeznaczone do obrotu, do których zaliczane będą m.in. instrumenty pochodne o dodatniej wartości godziwej, aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności, jeżeli termin ten nie przekracza 12 miesięcy od dnia bilansowego, aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.
 b) w pozostałych jednostkach  
 – udziały lub akcje  Nabyte udziały i akcje w jednostkach niepowiązanych, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
 – inne papiery wartościowe  Papiery wartościowe (oprócz akcji) wyemitowane przez jednostki niepowiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego, np. obligacje.
 – udzielone pożyczki i należności własne 1. Aktywa finansowe (§ 7 ust. 1 UznInstrFinR) powstałe na skutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych, pod warunkiem, że kontrakt jest instrumentem finansowym, tj. spełnia wymagania określone w art. 3 ust. 1 pkt 23 RachunkU, ponadto
  2. Inne niż papiery wartościowe (patrz „inne papiery wartościowe” – powyżej) dłużne instrumenty finansowe (§ 7 ust. 2 UznInstrFinR) nabyte w zamian za gotówkę, jeśli spełnione są warunki określone w § 11 ust. 2 UznInstrFinR dotyczące zachowania kontroli przez jednostkę zbywającą nad zbytymi aktywami finansowymi przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.
   Jeżeli udzielone pożyczki i należności własne przeznaczone są do sprzedaży w krótkim terminie, to należy je zaliczyć do aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu.
 – inne krótkoterminowe aktywa finansowe  Pozostałe aktywa finansowe (oprócz udziałów i papierów wartościowych), których wystawcami są jednostki niepowiązane, przeznaczone do utrzymywania przez okres poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego – w tym instrumenty pierwotne, pochodne i złożone.
  Tu należałoby uwzględnić podział na aktywa finansowe przeznaczone do obrotu, do których zaliczane będą m.in. instrumenty pochodne, aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności, o ile termin ten nie przekracza 12 miesięcy od dnia bilansowego, aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.
 c) środki pieniężne i aktywa pieniężne  
 – środki pieniężne w kasie i na rachunkach  Waluta polska, waluty obce, dewizy.
 – inne aktywa pieniężne  Inne aktywa finansowe (bony skarbowe, bony pieniężne NBP), jeżeli są płatne lub wymagalne w ciągu 3 miesięcy od dnia ich otrzymania, nabycia lub założenia lokaty, w tym w szczególności naliczone odsetki od aktywów finansowych.

Źródło: opracowanie własne

 

Pasywa

Składniki instrumentu finansowego. W wyniku zawarcia kontraktu – instrumentu finansowego – po stronie wystawcy kontraktu mamy do czynienia z powstaniem instrumentu kapitałowego lub zobowiązania finansowego. Składniki instrumentu finansowego, zgodnie z art. 35a RachunkU, należy zakwalifikować następująco:

  1. instrumenty kapitałowe – do kapitałów (funduszy) własnych (część A pasywów);
  2. zobowiązania finansowe – do zobowiązań krótkoterminowych lub długoterminowych, w zależności od terminu wymagalności (część B pasywów).

Instrumenty kapitałowe i zobowiązania finansowe. Do instrumentów kapitałowych zaliczane są te instrumenty finansowe, na podstawie których nabywca uzyskuje prawo do majątku emitenta pozostałego po zaspokojeniu wierzycieli (udziały, akcje itp.). Do instrumentów kapitałowych zalicza się także zobowiązanie jednostki do wyemitowania lub dostarczenia własnych instrumentów kapitałowych, np. opcje na akcje własne, warranty na akcje własne itp. Jako instrumenty kapitałowe winne być też wykazane obligacje zamienne na akcje – w części stanowiącej opcję konwersji obligacji na akcje emitenta. Instrument kapitałowy ma za zadanie udokumentować udział w aktywach jednostki.
Natomiast zobowiązanie finansowe, zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 27 RachunkU, to zobowiązanie jednostki do wydania aktywów finansowych albo do wymiany instrumentu finansowego z inną jednostką na niekorzystnych warunkach.

W MSR 32, w części dotyczącej prezentacji, zwrócono uwagę na fakt, iż najważniejszym kryterium klasyfikacji instrumentu finansowego do zobowiązań bądź instrumentów kapitałowych jest treść ekonomiczna instrumentu finansowego, a nie jego forma prawna. Na ogół treść ekonomiczna i forma prawna instrumentu finansowego są spójne. Niemniej jednak, w przypadkach kontrowersyjnych kwalifikacja instrumentu finansowego powinna nastąpić zgodnie z jego treścią ekonomiczną w momencie początkowego ujęcia. Ta kwalifikacja powinna obowiązywać przez kolejne okresy sprawozdawcze, aż do usunięcia instrumentu finansowego z bilansu jednostki.

Akcje uprzywilejowane mogą być ujmowane zarówno jako instrumenty kapitałowe, jak i zobowiązania finansowe.
Akcje uprzywilejowane powinny być ujmowane jako zobowiązanie finansowe, gdy:

  1. akcja uprzywilejowana nakłada na wystawcę obowiązek lub daje możliwość jej posiadaczowi domagania się wykupu za ustaloną lub możliwą do ustalenia kwotę, w ustalonym lub możliwym do ustalenia terminie, lub
  2. zapewnia analogiczne prawa pośrednio poprzez inne warunki uprzywilejowania, np. daje prawo posiadaczowi do przyspieszonej dywidendy, co spowoduje, iż w dającej się przewidzieć przyszłości stosunek dywidendy do rynkowej ceny akcji będzie tak wysoki, iż zmusi to wystawcę do wykupu akcji, lub
  3. jeśli akcja daje możliwość domagania się wykupu w przypadku wystąpienia w przyszłości bardzo prawdopodobnego zdarzenia.

Najważniejszym kryterium jest tutaj to, czy posiadacz instrumentu kapitałowego faktycznie jest narażony na ryzyko typowe związane z instrumentami kapitałowymi, czyli ryzyko upadłości tejże jednostki, ryzyko niezrealizowania określonych rezultatów itp. Jeżeli natomiast w wyniku różnego typu posiadanych opcji sprzedaży instrumentów kapitałowych ryzyko to jest zmodyfikowane/ograniczone, wówczas zachodzi prawdopodobieństwo, że instrument jest zobowiązaniem, a nie kapitałem z punktu widzenia jego emitenta. Szczegółowe wytyczne w tym zakresie zawiera MSR 32.
Zgodnie z MSR 32, w przypadku złożonych instrumentów finansowych, które mają w sobie jednocześnie elementy o charakterze zobowiązania i o charakterze kapitału, wystawca instrumentu powinien wyodrębnić i zaprezentować oddzielnie elementy zobowiązaniowe i elementy kapitałowe instrumentu finansowego.

Obligacja zamienna na akcje wystawcy. W przypadku obligacji zamiennej na akcje wystawcy, wystawca powinien wyodrębnić i zaprezentować oddzielnie zobowiązanie finansowe obligujące do wydania środków pieniężnych lub innych aktywów finansowych i oddzielnie zaprezentować instrument kapitałowy będący opcją kupna przez określony czas, dającą posiadaczowi prawo zamiany na akcje zwykłe wystawcy – zob. MSR 32 pkt 32.

Tab. Prezentacja instrumentów finansowych w bilansie

Pozycja bilansu Instrumenty finansowe
 A. Kapitał (fundusz) własny  
 I. Kapitał (fundusz) podstawowy  1. Udziały lub akcje emitentów nabyte przez inne jednostki, niekiedy akcje uprzywilejowane.
   2. Prawa do akcji uprawniające do otrzymania akcji nowej emisji, warranty na akcje, kwity depozytowe, opcje subskrypcji lub zakupu akcji zwykłych nabyte przez inne jednostki na akcje emitenta (art. 3 ust. 1 pkt 26 RachunkU).
 B. Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania   
 II. Zobowiązania długoterminowe  
 1. Wobec jednostek powiązanych  Ustawodawca w załączniku Nr 1 do ustawy nie nakazuje wyodrębniania poszczególnych elementów zobowiązań wobec jednostek powiązanych, wobec czego w pozycji tej należy wykazywać wszystkie długoterminowe zobowiązania finansowe wobec jednostek powiązanych.
 2. Wobec pozostałych jednostek  
 a) kredyty i pożyczki  Pożyczki i kredyty do spłacenia, powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego, odsetki od tych pożyczek i kredytów naliczone do spłacenia.
 b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych  Zobowiązania z tytułu dłużnych wyemitowanych papierów wartościowych.
 c) inne zobowiązania finansowe  Zobowiązania o terminie zapadalności powyżej 12 miesięcy od dnia bilansowego z tytułu kontraktów, których przedmiotem są towary (jeżeli w wyniku kontraktu nastąpi wyłącznie rozliczenie pieniężne, bez fizycznej dostawy), instrumenty pochodne o ujemnej wartości godziwej, niektóre akcje uprzywilejowane niemające charakteru instrumentów kapitałowych.
 III. Zobowiązania krótkoterminowe  
 1. Wobec jednostek powiązanych  
 a) inne  Ustawodawca w załączniku Nr 1 do ustawy nie nakazuje wyodrębniania poszczególnych elementów zobowiązań wobec jednostek powiązanych, wobec czego w pozycji tej należy wykazywać wszystkie krótkoterminowe zobowiązania finansowe wobec jednostek powiązanych.
 2. Wobec pozostałych jednostek  
 a) kredyty i pożyczki  Pożyczki i kredyty do spłacenia, poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego, odsetki od tych pożyczek i kredytów naliczone do spłacenia.
 b) z tytułu emisji dłużnych papierów wartościowych  Zobowiązania z tytułu wyemitowanych dłużnych instrumentów finansowych o terminie wymagalności krótszym niż 12 miesięcy.
 c) inne zobowiązania finansowe  Zobowiązania z tytułu kontraktów, których przedmiotem są towary (jeżeli w wyniku kontraktu nastąpi wyłącznie rozliczenie pieniężne, bez fizycznej dostawy), instrumenty pochodne o ujemnej wartości godziwej, niektóre akcje uprzywilejowane niemające charakteru instrumentów kapitałowych o terminie wymagalności poniżej 12 miesięcy od dnia bilansowego.

 

Uwaga: niniejszy artykuł stanowi fragment książki dr. Andre Helina „Ustawa o Rachunkowości. Komentarz. Wydanie 6”, 2014 r.