W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Metody konsolidacji i wyceny udziałów w jednostkach podporządkowanych
Biuletyn:

Metody konsolidacji i wyceny udziałów w jednostkach podporządkowanych

06 kwietnia 2017

dr Andrè Helin , Prezes BDO |

Zakres i forma konsolidacji jednostek podporządkowanych, a także metoda wyceny udziałów w bilansie jednostki dominującej lub znaczącego inwestora, zależne są od stopnia kontroli lub wpływu jednostki dominującej (znaczącego inwestora) nad jednostką podporządkowaną. 

 

Ustawa o rachunkowości wymienia cztery zasadnicze formy prezentacji lub wyceny udziałów w jednostkach podporządkowanych lub powiązanych kapitałowo:

  1. wycena udziałów w jednostkach podporządkowanych według historycznej ceny nabycia, pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według ceny nabycia skorygowanej do aktualnej wartości godziwej;
  2. konsolidacja jednostek podporządkowanych metodą pełną;
  3. konsolidacja (a właściwie ujęcie) danych finansowych jednostek podporządkowanych metodą proporcjonalną;
  4. wycena udziałów w jednostkach podporządkowanych metodą praw własności.

 

Wycena udziałów według kosztu nabycia

Wycena udziałów w jednostkach podporządkowanych według historycznej ceny nabycia, pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według aktualnej wartości rynkowej.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 pkt 4 ustawy o rachunkowości (dalej – RachunkU) udziały w jednostkach podporządkowanych zaliczanych do aktywów trwałych mogą być wyceniane na dzień bilansowy w bilansie jednostki dominującej lub znaczącego inwestora według ceny nabycia, pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według wartości godziwej: wartość w cenie nabycia można przeszacować do wartości w cenie rynkowej, a różnicę z przeszacowania rozliczyć zgodnie z art. 35 ust. 4 RachunkU z funduszem z aktualizacji wyceny.

Udziały mające charakter inwestycji krótkoterminowych (zazwyczaj niekonsolidowane) należy wycenić na dzień bilansowy w bilansie jednostki dominującej lub znaczącego inwestora według wartości rynkowej albo według ceny nabycia lub wartości rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa.

Wycena udziałów w jednostkach podporządkowanych według historycznej ceny nabycia, względnie przeszacowanej, w bilansie jednostki dominującej lub znaczącego inwestora znacznie się różnią od zasad wyceny (procedur konsolidacyjnych) przewidzianych w ustawie dla sprawozdań skonsolidowanych.
Biorąc pod uwagę, że podmiot dominujący posiada te same udziały w jednostkach powiązanych co grupa kapitałowa, różnice w wyniku finansowym i kapitale własnym pomiędzy jednostką dominującą a grupą kapitałową, wywodzące się wyłącznie z odmiennych zasad wyceny udziałów w jednostkach powiązanych kapitałowo nie są logiczne.

Zastosowanie metody praw własności w bilansie jednostkowym spółki dominującej. Mając to na uwadze, ustawa o rachunkowości dopuszcza w art. 28 ust. 1 pkt 4 wycenę udziałów w jednostkach podporządkowanych, zaliczanych do aktywów trwałych w bilansie jednostki dominującej lub znaczącego inwestora metodą praw własności, pod warunkiem, że będzie ona stosowana jednolicie wobec wszystkich jednostek podporządkowanych.
Metodę tę można zastosować dla jednostek zależnych, współzależnych i stowarzyszonych.

Konsekwentne zastosowanie tej metody w bilansie jednostkowym spółki dominującej – porównaj niżej – zapewni taki sam wynik finansowy i kapitał własny jednostki dominującej i grupy kapitałowej. Identyczne będą także skutki finansowe w przypadku sprzedaży udziałów w jednostkach powiązanych, prezentowane w sprawozdaniu finansowym jednostki dominującej lub znaczącego inwestora w porównaniu ze skonsolidowanym sprawozdaniem finansowym.

 

Konsolidacja metodą pełną

Metody i procedury konsolidacji zawarte w polskim ustawodawstwie są wzorowane i w pełni zgodne z zaleceniami zawartymi w MSR.
Konsolidacja metodą pełną jest procedurą konsolidacyjną, przewidzianą w sprawozdaniach skonsolidowanych dla jednostek zależnych niezależnie od ich formy prawnej. Metoda konsolidacji pełnej jest podstawowym sposobem sporządzania sprawozdania finansowego grupy kapitałowej i polega na sumowaniu, w pełnej wartości, poszczególnych pozycji odpowiednich sprawozdań finansowych jednostki dominującej i jednostek zależnych oraz na dokonaniu wyłączeń. Konsolidacja metodą pełną bazuje na tzw. teorii podmiotu i zakłada, iż celem konsolidacji jest przedstawienie sytuacji finansowej grupy jako podmiotu składającego się z wielu jednostek.

Wszystkie jednostki wchodzące w skład grupy kapitałowej tworzą gospodarczą jedność, mimo iż z punktu widzenia prawa są niezależnymi jednostkami. Każdy z akcjonariuszy jest przy tym uważany za różniącego się tylko co do ilości głosów w całej jednostce gospodarczej. Skonsolidowane sprawozdanie finansowe jest zatem sporządzane dla udziałowców większościowych, jak i mniejszościowych. Odmienne koncepcje skonsolidowanego sprawozdania finansowego grupy kapitałowej prezentuje tzw. teoria koncepcji własności, w której jedynie udziały większościowe stanowią przedmiot zainteresowania sprawozdawczości finansowej, stąd też udziały mniejszościowe nie są w sprawozdaniach finansowych w ogóle prezentowane.

Wyłączenie konsolidacji metodą pełną. Konsolidacji metodą pełną nie stosuje się, jeżeli:

  1. udziały w podmiotach podporządkowanych zostały nabyte, zakupione lub pozyskane w inny sposób z zamiarem odsprzedaży w terminie jednego roku od dnia ich nabycia – udziały te wycenia się według ceny wartości rynkowej, względnie niższej ceny nabycia;
  2. podmiot dominujący jest ograniczony w sprawowaniu kontroli i dysponowaniu aktywami jednostki zależnej lub współzależnej. Jeżeli ograniczenia w sprawowaniu kontroli nastąpiły po dniu nabycia udziałów i dana jednostka była wcześniej konsolidowana metodą pełną, to z dniem ograniczenia kontroli należy stosować metodę praw własności;
  3. jednostka zależna lub współzależna przybrała status jednostki stowarzyszonej. Także w tej sytuacji z dniem zmiany relacji kapitałowej należy stosować metodę praw własności.

Przed zmianą ustawy w 2004 r. jednostka zależna i współzależna niebędąca spółką handlową, która prowadziła całkowicie odmienny rodzaj działalności gospodarczej, na skutek czego włączenie danych tej jednostki do skonsolidowanego sprawozdania finansowego metodą pełną nie zapewniłoby rzetelnego obrazu sytuacji finansowej grupy kapitałowej, mogła odstąpić od konsolidacji i być wyceniana w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym metodą praw własności. Po zmianie ustawy w 2004 r. jednostka taka podlega konsolidacji metodą pełną.

 

Konsolidacja metodą proporcjonalną

Metoda konsolidacji proporcjonalnej. Wzorem MSR polskie prawo bilansowe przyjęło do stosowania, poczynając od 1.1.2002 r., metodę konsolidacji proporcjonalnej. Metoda ta polega na sumowaniu poszczególnych pozycji sprawozdań finansowych wspólnika jednostki współzależnej, w pełnej wartości, z częścią wartości poszczególnych pozycji sprawozdań finansowych jednostek współzależnych, proporcjonalną do posiadanych przez jednostki grupy kapitałowej objęte konsolidacją udziałów, dokonaniu wyłączeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 i 6 oraz innych korekt, o których mowa w art. 61 ust. 8.

Podstawowym założeniem koncepcyjnym metody proporcjonalnej jest „teoria własności”. Metoda proporcjonalna była do 1.1.2009 r. przewidziana wyłącznie dla jednostek współzależnych niebędących spółkami handlowymi. Takie uwarunkowanie było nielogiczne i w zasadzie sprzeczne z podstawową zasadą rachunkowości, jaką jest zasada wyższości treści ekonomicznej nad formą prawną. Metody konsolidacji czy też wyceny udziałów nie powinny być zależne od formy prawnej, w jakiej operuje dana jednostka gospodarcza.

Po zmianie ustawy w 2008 r. metodę proporcjonalną można stosować przy ujmowaniu w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym grupy kapitałowej danych finansowych jednostek współzależnych. Alternatywą do tej metody jest wycena metodą praw własności.

MSSF 11 – Wspólne ustalenia umowne, który wszedł w życie 1.1.2013 r. i zastąpił dotychczasowy MSR 31, nie przewiduje dłużej zastosowania konsolidacji metodą proporcjonalną w przypadku wspólnych przedsięwzięć. Wspólnik wspólnego przedsięwzięcia ujmuje swój udział we wspólnym przedsięwzięciu jako inwestycję i rozlicza tę inwestycję metodą praw własności zgodnie z MSR 28 – Inwestycje w jednostkach stowarzyszonych i wspólnych przedsięwzięciach.

 

Metoda praw własności

Metoda praw własności reprezentuje, podobnie jak metoda proporcjonalna, teorię własności. Przy stosowaniu metody praw własności w skonsolidowanym rachunku zysków i strat wykazuje się w oddzielnej pozycji udział znaczącego inwestora lub jednostki dominującej, lub innej jednostki grupy kapitałowej objętej konsolidacją w wyniku finansowym jednostki podporządkowanej.

Metodę praw własności należy stosować wobec:

  1. jednostek zależnych, dotychczas konsolidowanych metodą pełną, wobec których zaistniały ograniczenia w prawach właścicielskich, w tym ograniczenia w swobodnym dysponowaniu aktywami jednostki i wypracowanym przez nią zyskiem;
  2. jednostek współzależnych;
  3. jednostek stowarzyszonych.

Metody praw własności nie stosuje się w przypadku:

  1. udziałów w jednostce stowarzyszonej, nabytych z zamiarem odsprzedaży, w terminie jednego roku od ich nabycia;
  2. w sytuacji, kiedy wywieranie znacznego wpływu nad jednostką stowarzyszoną lub współkontroli nad jednostką współzależną będącą spółką handlową będzie trwać, według oczekiwań kierownictwa jednostki, krócej niż rok, licząc od dnia bilansowego, i jednostka nie była wcześniej wyceniana metodą praw własności;
  3. w sytuacji, kiedy występują ograniczenia w wywieraniu znacznego wpływu lub sprawowaniu współkontroli nad jednostką współzależną będącą spółką handlową.

Ponadto można nie stosować metody praw własności w przypadku jednostek mało istotnych.
Po zmianie ustawy o rachunkowości w 2008 r., poczynając od 1.1.2009 r., nie jest możliwe zaniechanie wyceny udziałów metodą praw własności, w sytuacji, kiedy pozyskanie informacji, niezbędnych do prawidłowego i rzetelnego objęcia jednostki konsolidacją, może wiązać się z poniesieniem niewspółmiernie wysokich kosztów, uniemożliwiających spełnienie wymaganych ustawą obowiązków, związanych ze sporządzeniem, zatwierdzeniem i opublikowaniem skonsolidowanego sprawozdania finansowego.

 

Uwaga: niniejszy artykuł stanowi fragment książki dr. Andre Helina „Ustawa o Rachunkowości. Komentarz. Wydanie 6”, 2014 r.