W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Sporządzanie rachunku przepływów pieniężnych metodą zmiany stanu pozycji księgowych
Biuletyn:

Sporządzanie rachunku przepływów pieniężnych metodą zmiany stanu pozycji księgowych

28 września 2016

Jakub Młyński, BDO |

Jednym z elementów sprawozdania finansowego, zgodnie z art. 45 ustawy o rachunkowości, dla jednostek podlegających badaniu jest sprawozdanie z przepływów pieniężnych. Szczegółowe wytyczne co do jego sporządzenia zostały opisane w Krajowym Standardzie Rachunkowości nr 1 (KSR 1). Polskie regulacje przewidują możliwość sporządzania sprawozdania z przepływów pieniężnych (zwanym dalej CF) w jednej z dwóch wersji: w formie bezpośredniej i pośredniej. Z uwagi na tradycję oraz sposób zorganizowania planu kont w naszym kraju, najczęściej wykorzystywaną wersją jest pośredni rachunek przepływów pieniężnych.

O ile zawartość merytoryczna poszczególnych pozycji nie powoduje zazwyczaj wątpliwości, to samo techniczne sporządzenie rachunku przepływów często przysparza wielu problemów. Sporządzając rachunek przepływów metodą klasyczną, w pełni na podstawie przepisów KSR nr 1, bardzo częstą sytuacją jest brak zgodności wyliczonych przepływów z bilansową zmianą stanu środków pieniężnych. W celu uniknięcia tego problemu, autor pragnie zaproponować alternatywną metodę ustalania przepływów pieniężnych w oparciu o zmiany stanu pozycji księgowych. Metoda ta gwarantuje zgodność pomiędzy bilansową zmianą stanu środków pieniężnych a przepływami oraz znacznie upraszcza sporządzenie not dla przepływów pieniężnych.

Metoda zmian stanu zakłada zasadniczo trzy etapy prac, mające na celu przejście od zmian stanu na kontach do rzeczywistych przepływów pieniężnych zaprezentowanych zgodnie z wymogami KSR 1. Na te etapy składają się:

  • ujęcie zmian stanu wszystkich pozycji bilansowych za wyjątkiem środków pieniężnych w arkuszu rachunku przepływów pieniężnych, co doprowadza do zgodności wykazanych przepływów z bilansową zmianą stanu środków pieniężnych,
  • sporządzenie tabel z wykazaniem poszczególnych czynników, które złożyły się na różnice pomiędzy bilansem otwarcia a bilansem zamknięcia wybranych pozycji,
  • korekty prezentacyjne w oparciu o sporządzone tabele na etapie II, mające na celu zadośćuczynienie wymogom KSR 1.

Dzięki takiemu podziałowi pracy możliwe jest łatwe prześledzenie prawidłowości sporządzenia rachunku przepływów oraz wypełnienie not, które wymagają ujawnienia różnic pomiędzy bilansową zmianą stanu pozycji a zmianą stanu wykazaną w przepływach pieniężnych.

ETAP I: ujęcie zmian stanu

Podstawową zasadą rachunkowości jest to, że suma aktywów w bilansie zawsze musi być zgodna z sumą pasywów. Taka sama sytuacja związana jest ze zmianą tych pozycji w ciągu okresów, tj. wzrost aktywów musi być identyczny jak wzrost pasywów. W oparciu o tę prawidłowość możliwe jest ustalenie zmiany stanu środków pieniężnych tak, jak zaprezentowano w przykładzie nr 1.

Przykład 1

Uproszczony bilans spółki na 31.12.2016 oraz 31.12.2015 przedstawia się następująco:

Pozycja 31.12.2016 31.12.2015 Zmiana stanu
Aktywa trwałe 2.000 1.800 +200
Zapasy 500 650 -150
Należności 550 300 +250
Środki pieniężne 100 150 -50
RAZEM AKTYWA 3.150 2.900 +250
       
Kapitał własny 2.300 2.200 +100
Rezerwy 200 450 -250
Zobowiązania 650 250 +400
RAZEM PASYWA 3.150 2.900 +250

Można więc stwierdzić, że:
zmiana stanu pasywów (+250) minus zmiana stanu aktywów trwałych (+200), minus zmiana stanu zapasów (-150) minus zmiana stanu należności (+250) równa się:
250 – (200-150+250) = -50

Powyższa kwota jest tożsama ze zmianą stanu środków pieniężnych.

Pierwszy etap sporządzania rachunku przepływów pieniężnych metodą zmian stanu polega więc na naniesieniu cząstkowych zmian stanu poszczególnych pozycji do arkusza z wyliczeniem przepływów. Należy jednak pamiętać o tym, że zmiany stanu aktywów wykazywane będą z minusem, natomiast zmiany stanu pasywów z plusem. Istotną różnicą w stosunku do wyliczania CF jest to, że wykazujemy zmiany stanu wszystkich pozycji, w tym także kredytów i pożyczek, inwestycji, aktywów trwałych itp., które normalnie nie są wykazywane w zmianach stanu. Ważną kwestią jest także wykazanie ww. zmian stanu w odpowiedniej pozycji, tak aby już na tym etapie rozbieżność z KSR 1 była jak najmniejsza.

Poniżej zestawiono propozycję co do przypisania poszczególnych zmian stanu do pozycji rachunku przepływów.

Pozycja bilansu  Pozycja w przepływach pieniężnych (metoda pośrednia)
Wartości niematerialne i prawne B.II.1 Nabycie wartości niematerialnych i prawnych oraz rzeczowych aktywów trwałych
Rzeczowe aktywa trwałe B.II.1 Nabycie wartości niematerialnych i prawnych oraz rzeczowych aktywów trwałych
Inwestycje długoterminowe B.II.3 Na aktywa finansowe
RMK A.II.9 Zmiana stanu RMK
Zapasy A.II.6 Zmiana stanu zapasów
Należności handlowe A.II.7 Zmiana stanu należności
Należności pozostałe A.II.7 Zmiana stanu należności
Kapitał własny C.II.2 Dywidendy i inne wypłaty na rzecz właścicieli
Rezerwy A.II.5 Zmiana stanu rezerw
Zobowiązania handlowe A.II.8 Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych, z wyjątkiem pożyczek i kredytów
Zobowiązania pozostałe A.II.8 Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych, z wyjątkiem pożyczek i kredytów
Zobowiązania finansowe (pożyczki, kredyty, leasing itp.) A.II.8 Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych, z wyjątkiem pożyczek i kredytów
RMP A.II.9 Zmiana stanu RMK

 
Przy takiej prezentacji należy pamiętać, że kredyty i pożyczki na I etapie wykazane są w działalności operacyjnej, pomimo że jest to niezgodne z krajowym standardem. Na kolejnych etapach ta pozycja zostanie wyłączona i zaprezentowana w działalności finansowej.

Przykład 2 prezentuje ujęcie zmian stanu w CF, zgodnie z powyższym zestawieniem.

Przykład 2

Spółka posiada uproszczony bilans analogiczny do bilansu z przykładu nr 1. Ujęcie zmian stanu bilansu w CF jest zatem następujące:

Pozycja CF Pozycja bilansu Kwota
Działalność operacyjna    
A.II.5 Zmiana stanu rezerw Rezerwy -250
A.II.6 Zmiana stanu zapasów Zapasy +150
A.II.7 Zmiana stanu należności  Należności -250
A.II.8 Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych, z wyjątkiem pożyczek i kredytów Zobowiązania +400
Razem   +50
Działalność inwestycyjna    
B.II.1 Nabycie wartości niematerialnych i prawnych oraz rzeczowych aktywów trwałych Aktywa trwałe -200
Razem   -200
Działalność finansowa    
C.II.2 Dywidendy i inne wypłaty na rzecz właścicieli Kapitały własne +100
Razem   +100
Przepływy pieniężne razem   -50
Bilansowa zmiana środków pieniężnych   -50

Jak widać w powyższej tabeli, udało się sporządzić zamykające się wewnętrznie przepływy pieniężne, które następnie zostaną doprowadzone do pełnej zgodności z KSR 1.

ETAP 2 – zestawienie tabeli ruchów           
Na tym etapie niezbędne jest zebranie danych na temat zdarzeń, do których faktycznie doszło w spółce w ciągu okresu. Dane te będą służyły do wyjaśnienia zmian w poszczególnych kategoriach, np. kredytach i pożyczkach pomiędzy bilansem otwarcia a końcem okresu. Etap ten jest niezwykle ważny, ponieważ umożliwia następnie, w etapie III, sporządzenie sprawozdania zgodnego ze standardami krajowymi.       

Zasadniczymi pozycjami wymagającymi wyjaśnienia są wszystkie pozycje, które zgodnie z metodą klasyczną nie byłyby zaprezentowane w działalności operacyjnej. Do takich pozycji w bilansie należą:

  • inwestycje finansowe,
  • udzielone pożyczki,
  • zobowiązania z tytułu kredytów i pożyczek,
  • inne zobowiązania finansowe (np. leasing),
  • RMP (np. dotacje).

Generalnie, główną przyczyną zmian w ciągu roku mogą być następujące kwestie:

  • zwiększenie kapitału/zakup,
  • spłata kapitału/sprzedaż,
  • naliczenie odsetek,
  • spłata odsetek.

Uzgodnienie tego typu należy przygotować dla wszystkich pozycji, których przykłady opisano powyżej. Sporządzenie tabelek z uzgodnieniem zaprezentowano w przykładzie nr 3.

Przykład 3

Dla spółki opisanej w przykładzie nr 1 i 2 stwierdzono, co następuje:

  • spółka posiadała zobowiązanie z tytułu pożyczki o saldzie 100 na 31.12.2015 i 450 na 31.12.2016. Spółka dokonała spłaty kapitału pożyczki w wysokości 50, zaciągnęła nową pożyczkę na kwotę 400 oraz naliczyła i zapłaciła odsetki w wysokości 100,
  • spółka w 2016 roku zainwestowała w akcje kwotę 200, co zostało ujęte w aktywach trwałych,
  • spółka osiągnęła w 2016 rok zysk w wysokości 150 i wypłaciła dywidendę w wysokości 150 z wyniku roku poprzedniego. Spółka wyemitowała także nowe akcje o wartości 100.

Poniżej sporządzono tabele zmian w okresie dla poszczególnych pozycji:

  Zobowiązania z tyt. pożyczek Inwestycje długoterminowe Kapitał własny
BO 100 0 2.200
Zwiększenie/zakup +400 +200 +100
Zmniejszenie/spłata -50    
Naliczenie odsetek +100    
Spłata odsetek -100    
WF za 2016 rok     +150
Zapłata dywidendy     -150
BZ 450 200 2.300
Zmiana stanu +350 +200 +100

Na podstawie tak sporządzonego zestawienia możliwe będzie na etapie III prawidłowe zaprezentowanie danych.

Dodatkowo na etapie II spółka powinna zebrać różnorodne inne dodatkowe dane, takie jak wysokość amortyzacji, zmiana stanu zobowiązań inwestycyjnych, ewentualne kompensaty zobowiązań z należnościami, odpisy aktualizujące środki trwałe itp.

ETAP III – korekty prezentacyjne

Posiadając uzgodniony CF do zmiany stanu środków pieniężnych oraz pełnię wiedzy co do zdarzeń w spółce, możliwe jest na etapie III takie skorygowanie CF, aby było ono zgodne z KSR 1. Z uwagi na przejrzystość, autor zaleca wprowadzanie poszczególnych korekt w kolejnych kolumnach. Ponieważ przepływy są już zgodne z bilansową zmianą stanu środków pieniężnych, to każda korekta w każdej kolumnie powinna sumować się do zera, czyli jeżeli w jednym wierszu dodaje się pewną kwotę, to w innym wierszu ta kwota powinna być ujęta z przeciwnym znakiem. Mechanizm funkcjonowania korekt został zaprezentowany w przykładzie 4.

Przykład 4

Zaprezentowano korektę związaną z otrzymanymi pożyczkami dla spółki z przykładów wcześniejszych. Spółka wykazała zmianę stanu zobowiązań w wysokości +400, z czego zmiana stanu z tytułu pożyczek wynosi +350, a więc zmiana stanu pozostałych zobowiązań wynosi +50. W poniższej tabeli ujęto poszczególne korekty.

Pozycja CF Kwota Spłata kapitału Nowe pożyczki Naliczenie odsetek Spłata odsetek Po korektach
Działalność operacyjna            
A.II.3 Odsetki i udziały w zyskach         +100 +100
A.II.8 Zmiana stanu zobowiązań  +400 +50 -400 +100 -100 +50
             
Działalność finansowa            
C.I.2 Kredyty i pożyczki     +400     +400
C.II.4 Spłaty kredytów i pożyczek   -50       -50
C.II.8 Odsetki       -100   -100
             
Przepływy pieniężne razem -50 0 0 0 0  
Bilansowa zmiana środków pieniężnych -50          

Korekta z tytuły spłaty kapitału została wykazana z minusem w działalności finansowej, ze względu na to, że jest to realny wypływ pieniędzy ze spółki. Następnie skorygowano z przeciwnym znakiem zmianę stanu zobowiązań z uwagi na to, że pierwotnie, na etapie I, zmianę stanu pożyczek ujęto łącznie ze wszystkimi zobowiązaniami.
Korektę z tytułu zaciągnięcia nowych pożyczek wykazano w działalności finansowej ze znakiem dodatnim ze względu na to, że jest to wpływ gotówki do spółki. Następnie skorygowano zmianę stanu zobowiązań z uwagi na grupowanie na etapie I.

Korektę z tytułu naliczenia odsetek za 2016 rok wykazano z plusem w pozycji A.II.3 działalności operacyjnej, ponieważ w wyniku finansowym zostały one ujęte jako koszt, a z uwagi na to, że nie są one przepływem pieniężnym, a jedynie kosztem, nie powinny mieć wpływu na CF. Korekta ta dokonuje się automatycznie poprzez wyłączenie zmiany stanu pożyczek do zmiany stanu zobowiązań na etapie I, jednakże KSR 1 wymaga wykazania tego tytułu w pozycji A.II.3; korekta ta ma więc na celu prezentacyjne jej przesunięcie do odpowiedniego wiersza.

Ostatnia korekta polega na ujęciu zapłaconych odsetek w działalności finansowej ze znakiem ujemnym (jako wypływ gotówki) i następnie skorygowaniu zmiany stanu pożyczek ze znakiem przeciwnym, analogicznie jak w poprzednich kolumnach.

W konsekwencji wszystkie korekty sumują się w wierszach do 0, a więc nie zmieniają łącznej sumy przepływów pieniężnych. Dodatkowo w pozycji zmiany stanu zobowiązań pozostał jedynie wpływ zmiany stanu zobowiązań handlowych i innych, która powinna być prezentowana w tym miejscu.

Analogicznie jak w przykładzie 4 należy postępować ze wszystkimi korektami. Poniżej zestawiono i omówiono najczęściej pojawiające się korekty na tym etapie, wraz z uzasadnieniem.

  • Korekta zysku za okres – WF za okres powinien być wykazany w działalności operacyjnej, dlatego należy go przesunąć ze zmiany stanu kapitałów własnych do pozycji A.I zysk (strata) netto.
  • Korekta amortyzacji – amortyzacja jest kosztem niepieniężnym, wpływa jednakże na zmianę stanu ŚT i WNIP. W związku tym zmianę stanu należy skorygować in minus, a samą amortyzację wykazać w pozycji A.II.1 Amortyzacja ze znakiem dodatnim.
  • Korekta o sprzedaż/likwidację ŚT i WNIP – przepływem pieniężnym w przypadku tej transakcji są jedynie wpływy ze sprzedaży, dlatego należy skorygować zmianę stanu ST i WNIP o wartość netto, przychody ze sprzedaży wykazać ze znakiem dodatnim w pozycji B.I.1 Wpływy ze sprzedaży, natomiast wynik całej transakcji powinien korygować działalność operacyjną w pozycji A.II.4 Wynik z działalności inwestycyjnej.
  • Korekta o zmianę stanu zobowiązań i należności inwestycyjnych – korekta związana jest z faktem, że samo ujęcie faktury na ŚT lub ŚT w budowie nie oznacza jeszcze realnego wypływu gotówki. Faktura taka jednak wpływa na zmianę stanu, dlatego należy wyłączyć z niej te dokumenty, które nie zostały zapłacone w ciągu roku. Zmiana stanu zobowiązań inwestycyjnych będzie korygowała pozycję B.II.1 oraz A.II. 8, natomiast zmiana stanu należności inwestycyjnych (nieotrzymanych płatności za sprzedane aktywa) będzie korygowała pozycje B.I.1 oraz A.II.7. Zmiany stanu mogą być zarówno ujemne, jak i dodatnie, dlatego znaki korekty mogą być różne. Analogiczna korekta będzie miała miejsce w przypadku sprzedaży i zakupu innych aktywów, np. inwestycji.
  • Korekta o umowy leasingowe – umowy leasingowe są bardzo podobne jak korekty dotyczące zaciągniętej pożyczki opisane w przykładzie 4, z tym wyjątkiem, że transakcja związana jest z otrzymaniem nowych środków trwałych zamiast z przepływem pieniądza, dlatego zaciągnięcie nowych umów leasingowych powinno korygować zmianę stanu ŚT zamiast pozycję C.I.2 w działalności finansowej.
  • Otrzymane dotacje – wpływają na zmianę stanu RMK. O ile samo otrzymanie dotacji związane jest z wpływem gotówki, tak korekty mają na celu prawidłowe zaprezentowanie w CF tego zdarzenia. Wpływ dotacji powinien być wykazany w działalności finansowej, dlatego należy skorygować ze znakiem minus zmianę stanu RMK oraz ze znakiem dodatnim pozycję C.I.4. Rozliczenie w przychody otrzymanych dotacji w poprzednich okresach należy skorygować jedynie w działalności operacyjnej w pozycji A.II.10 ze znakiem ujemnym oraz zmianę stanu RMK ze znakiem dodatnim.

W zależności od transakcji, które nastąpiły w okresie, mogą pojawić się także inne korekty. Dzięki sporządzaniu CF zgodnie z powyższym wzorcem łatwiejsze jest prześledzenie ewentualnych błędów oraz przygotowanie not objaśniających do tego sprawozdania.