W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Klasyfikacja instrumentów finansowych
Biuletyn:

Klasyfikacja instrumentów finansowych

10 sierpnia 2016

dr Andrè Helin , Prezes BDO |

Uwagi ogólne

Zasady wyceny bilansowej instrumentów finansowych. W ustawie o rachunkowości i towarzyszących jej rozporządzeniach zasady wyceny bilansowej instrumentów finansowych są zależne od klasyfikacji rodzajowej tych instrumentów.
W tym celu nabyte instrumenty finansowe należy w dniu nabycia lub powstania zaklasyfikować do jednej z czterech kategorii:

Schemat.  Instrumenty finansowe

Źródło: opracowanie BDO

Klasyfikacja instrumentów finansowych. Przy klasyfikacji instrumentów finansowych do jednej z czterech przedstawionych powyżej grup najważniejszym kryterium jest cel ich nabycia, a także możliwość i prawdopodobieństwo realizacji tego celu przez jednostkę.
Klasyfikacja do odpowiedniej grupy wiąże się z określonymi w rozp. MF z 12.12.2001 r. konsekwencjami. Wśród nich należy wymienić sposób wyceny instrumentów finansowych: według zamortyzowanego kosztu i efektywnej stopy procentowej (aktywa utrzymywane do terminu wymagalności oraz pożyczki udzielone i należności własne) lub według wartości godziwej (aktywa przeznaczone do obrotu i aktywa dostępne do sprzedaży) oraz prezentację w sprawozdaniu finansowym.

Aktywa przeznaczone do obrotu

Pojęcie aktywów przeznaczonych do obrotu. Aktywa przeznaczone do obrotu to, zgodnie z § 6 UznInstrFinR, aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z krótkoterminowych zmian cen oraz wahań innych czynników rynkowych albo krótkiego czasu trwania nabytego instrumentu, a także inne aktywa finansowe, bez względu na zamiary, jakimi kierowano się przy zawieraniu kontraktu, jeżeli stanowią one składnik portfela podobnych aktywów finansowych, co do którego jest duże prawdopodobieństwo realizacji w krótkim terminie zakładanych korzyści ekonomicznych.
Do tej grupy zalicza się także składniki portfela, który w przeszłości był wykorzystywany do realizacji zysków krótkoterminowych.
Do aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu zalicza się m.in. instrumenty pochodne o dodatniej wartości godziwej, z wyjątkiem uznanych za instrumenty zabezpieczające.

Przekwalifikowanie aktywów finansowych zaliczonych do obrotu. Zgodnie z § 6 ust. 4 UznInstrFinR, aktywa finansowe zaliczone do obrotu, z wyjątkiem instrumentów pochodnych, mogą być przekwalifikowane do innych kategorii jedynie w wyjątkowych okolicznościach, przez które rozumie się okoliczności wynikające z jednorazowego, nadzwyczajnego zdarzenia, co do którego istnieje bardzo małe prawdopodobieństwo ponownego zaistnienia w najbliższej przyszłości. Nie ma natomiast możliwości przeklasyfikowania do instrumentów przeznaczonych do obrotu takich instrumentów, które uprzednio jednostka zaliczyła do innych kategorii.

Zakaz przeklasyfikowania do kategorii „przeznaczonych do obrotu” jest spójny z zasadami wprowadzonymi w MSR 39 i ma na celu zapobieżenie wybieraniu tych instrumentów, które zyskały na wartości, i ich przeklasyfikowaniu do kategorii przeznaczonych do obrotu w celu zaprezentowania lepszych wyników, pozostawianiu zaś w innych kategoriach instrumentów niewycenianych przez wynik finansowy tych instrumentów, których wycena ujemnie wpływa na wyniki finansowe.
Należy zaznaczyć, iż art. 35 ust. 7 RachunkU dopuszcza przekwalifikowanie inwestycji krótkoterminowej do inwestycji długoterminowej z zachowaniem określonych zasad wyceny takiej inwestycji.

Pożyczki udzielone i należności własne

Pożyczki udzielone i należności własne to, zgodnie z § 7 ust. 1 i 2 UznInstrFinR, niezależnie od terminu wymagalności, aktywa finansowe powstałe wskutek wydania bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środków pieniężnych oraz obligacje i inne dłużne instrumenty finansowe nabyte w zamian za wydane bezpośrednio drugiej stronie kontraktu środki pieniężne, jeżeli zbywający nie utracił kontroli nad tymi instrumentami.

Pożyczki udzielone i należności własne, które jednostka przeznacza do sprzedaży w krótkim terminie, zalicza się do aktywów finansowych przeznaczonych do obrotu (§ 7 ust. 3 UznInstrFinR). Postanowienia te są odmienne od zmienionego w 2003 r. MSR 39, który rozszerza kategorię pożyczek i należności o nabyte wierzytelności i zobowiązania, które nie są notowane (na bieżąco wyceniane) na aktywnym rynku.

Wyłączenia z kategorii pożyczek udzielonych i należności własnych. Nie zalicza się także do kategorii pożyczek udzielonych i należności własnych, nabytych pożyczek ani należności, a także wpłat dokonanych przez jednostkę celem nabycia instrumentów kapitałowych nowej emisji, również wtedy, gdy nabycie następuje w pierwszej ofercie publicznej lub obrocie pierwotnym, a w przypadku praw do akcji – także w obrocie wtórnym (§ 7 ust. 4 UznInstrFinR). Postanowienia te różnią się od zmienionego w 2003 r. MSR 39, który rozszerza kategorię pożyczek i należności o nabyte wierzytelności i zobowiązania, które nie są notowane (na bieżąco wyceniane) na aktywnym rynku.

Należy nadmienić, że w zakresie kategorii pożyczki udzielone i należności własne najważniejsza różnica pomiędzy rozp. MF z 12.12.2001 r. i MSR 39 dotyczy typowych należności z tytułu dostaw i usług: w MSR 39 są one zaliczane do instrumentów finansowych i stanowią element kategorii „pożyczki i należności”, podczas gdy według rozporządzenia nie są zaliczane w ogóle do instrumentów finansowych.

Aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności

Aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności to, zgodnie z treścią § 8 ust. 1 UznInstrFinR, niezakwalifikowane do pożyczek udzielonych i należności własnych aktywa finansowe, dla których kontrakty określają termin wymagalności spłaty wartości nominalnej oraz prawo do otrzymania w ustalonych terminach korzyści ekonomicznych, o ile jednostka zamierza i może utrzymywać te aktywa do czasu, gdy staną się one wymagalne.

Dłużne instrumenty finansowe z opcją sprzedaży lub opcją kupna. Do aktywów finansowych utrzymywanych do terminu wymagalności można zaliczyć także nabyte dłużne instrumenty finansowe z opcją sprzedaży (put) lub opcją kupna (call), które odpowiednio dają stronom kontraktu prawo wykupu instrumentu przed upływem terminu wymagalności, pod warunkiem, że jednostka – pomimo posiadania opcji sprzedaży – zamierza i może utrzymywać instrument do terminu wymagalności, a w przypadku opcji kupna związanej z instrumentem kwoty otrzymane od emitenta we wcześniejszym terminie nie będą istotnie odbiegały od wartości tego instrumentu wynikającego z ksiąg rachunkowych (§ 8 ust. 2 UznInstrFinR).

Jednostka nie spełnia tych kryteriów, gdy:

  1. zamierza utrzymywać określone instrumenty przez pewien czas, lecz nie ustala, że zakończenie tego okresu nastąpi w terminie wymagalności;
  2. kwota możliwa do uzyskania od emitenta po wykonaniu przez niego opcji kupna znacząco odbiega od wartości instrumentu wynikającej z ksiąg rachunkowych;
  3. jednostka nabywa dłużny instrument finansowy z opcją zamiany na instrumenty kapitałowe, chyba że wykonanie opcji jest możliwe w terminie wymagalności ustalonym dla instrumentu dłużnego albo inne uzasadnione okoliczności wskazują na małe prawdopodobieństwo wykonania opcji;
  4. jednostka nie dysponuje środkami na finansowanie aktywów do terminu wymagalności;
  5. przepisy prawa, status albo zawarte umowy ograniczają możliwość utrzymywania aktywów do terminu wymagalności (§ 8 ust. 3 UznInstrFinR).

Naruszenie warunków rozporządzenia. Z § 8 ust. 4 UznInstrFinR wynika, że zbycie, przekwalifikowanie do innej kategorii aktywów, wydanie (w zamian za inne aktywa), wykonanie opcji sprzedaży dokonane przed terminem wymagalności aktywów finansowych klasyfikowanych do aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności stanowi naruszenie warunków rozporządzenia.
Skutkuje to koniecznością przekwalifikowania wszystkich należących do kategorii aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności na kategorię przeznaczonych do obrotu lub dostępnych do sprzedaży i zakaz zaliczania jakichkolwiek aktywów finansowych do kategorii aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności przez okres pozostały do końca roku obrotowego oraz przez dwa następne lata obrotowe.

Wyjątek od wyżej określonej zasady stanowi (§ 8 ust. 5 UznInstrFinR): zbycie, wydanie w zamian za inne aktywa, wykonanie opcji sprzedaży lub przekwalifikowanie na inną kategorię aktywów zaliczonych do utrzymywanych do terminu wymagalności, w przypadku gdy transakcja taka dotyczyła nieznaczącej wartości aktywów w skali całego portfela albo nastąpiła:

  1. w dniu bliskim terminowi wymagalności;
  2. po dniu, w którym co najmniej 90% wartości nominalnej zostało spłacone;
  3. na skutek zdarzeń trudnych do przewidzenia w momencie zaliczenia instrumentu finansowego do aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności.

Zakończenie okresu próby. Jeżeli zakończył się okres (pozostały do końca roku obrotowego, w którym dokonano naruszenia warunków rozporządzenia, oraz dwa następne lata obrotowe), przez który jednostka nie powinna zaliczać aktywów finansowych do kategorii utrzymywania do terminu wymagalności, a posiada instrumenty finansowe spełniające warunki umożliwiające jej zaliczenie tych aktywów do kategorii aktywów utrzymywanych do terminu wymagalności, to może przekwalifikować takie aktywa (§ 8 ust. 6 UznInstrFinR).

Aktywa finansowe dostępne do sprzedaży

Pozostałe aktywa finansowe, niezaliczone do wcześniej wymienionych kategorii, zalicza się do aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży (§ 9 UznInstrFinR).
Niezaliczane są do kategorii aktywów finansowych dostępnych do sprzedaży, lecz do aktywów przeznaczonych do obrotu, np. składnik aktywów finansowych, jeżeli stanowi on część portfela podobnych aktywów, które podlegają obrotowi w celu generowania zysku dzięki wykorzystaniu krótkoterminowych wahań cen lub marży maklerskiej.

Zasady klasyfikacji aktywów finansowych przedstawia następująca tabela:

* Instrumenty pochodne, które zostały wyznaczone i faktycznie są instrumentami zabezpieczającymi zgodnie z regułami MSR 39, podlegają ujmowaniu według zasad rachunkowości zabezpieczeń.
Źródło: opracowanie własne

Zobowiązania finansowe i instrumenty kapitałowe

Skutki transakcji. Przy zawarciu kontraktu nabycia instrumentu finansowego skutki transakcji należy wykazać w księgach obu stron. U jednej ze stron powstaje składnik aktywów finansowych, a u drugiej zobowiązania finansowego albo instrumentu kapitałowego. O ile zagadnieniu aktywów finansowych poświęcona jest większość zapisów rozp. MF z 12.12.2001 r., o tyle zasady klasyfikacji i prezentacji zobowiązań w sprawozdaniu nie są wprost zdefiniowane.
Według zapisów ogólnej klasyfikacji instrumentów finansowych zawartych w rozporządzeniu, zobowiązania finansowe dzielimy generalnie na:

Schemat. Podział zobowiązań finansowych

Źródło: opracowanie BDO

Zobowiązania finansowe przeznaczone do obrotu

Zakres zobowiązań przeznaczonych do obrotu. Do zobowiązań finansowych przeznaczonych do obrotu zalicza się pochodne instrumenty finansowe o ujemnej wartości godziwej (z wyjątkiem instrumentów zabezpieczających), jak również zobowiązanie do dostarczenia pożyczonych papierów wartościowych oraz innych instrumentów finansowych, w przypadku zawarcia przez jednostkę umowy krótkiej (§ 6 ust. 2 UznInstrFinR).
Niewiele więcej informujące zapisy zawiera MSR 39, który do zobowiązań przeznaczonych do obrotu zalicza:

  1. zobowiązania pochodne niebędące instrumentami zabezpieczającymi;
  2. zobowiązania zaciągnięte w celu sprzedaży w bliskim terminie;
  3. obowiązek dostarczenia papierów wartościowych pożyczonych w przypadku sprzedaży z zajęciem tzw. pozycji krótkiej (jednostka gospodarcza dokonuje sprzedaży papierów wartościowych, których jeszcze nie posiada).

Fakt, iż zobowiązanie finansuje działalność handlową, nie przesądza jednoznacznie, że zobowiązanie to staje się zobowiązaniem przeznaczonym do obrotu.

Inne zobowiązania finansowe

Do pozycji inne zobowiązania finansowe zalicza się te zobowiązania finansowe, które nie klasyfikują się do kategorii zobowiązań przeznaczonych do obrotu. Przykładem innego zobowiązania finansowego jest kredyt, zaciągnięta pożyczka czy wyemitowana obligacja. Inne zobowiązania finansowe wyceniane są w zamortyzowanym koszcie.

Problemy praktyczne związane z klasyfikowaniem instrumentów finansowych

W praktyce trudności może przysporzyć zakwalifikowanie nabytego instrumentu finansowego do odpowiedniej kategorii zdefiniowanej w rozporządzeniu. Poniżej przyporządkowano w formie schematów możliwe klasyfikacje najczęściej spotykanych instrumentów finansowych do odpowiednich kategorii zdefiniowanych w rozporządzeniu:

1. papiery wartościowe przedstawiające prawo do kapitału bez ustalonego terminu wymagalności (akcje i udziały z wyłączeniem udziałów w jednostkach podporządkowanych):

Schemat: Papiery wartościowe przedstawiające prawo do kapitału bez ustalonego terminu wymagalności

Źródło: T. Bakalarski, R. Naczyński, Rodzaje instrumentów finansowych, s. 13

2. dłużne papiery wartościowe:

Schemat. Dłużne papiery wartościowe

Źródło: ibidem, s. 13

3. pochodne instrumenty finansowe:

Schemat. Instrumenty pochodne


Źródło: opracowanie BDO

Uwaga: niniejszy artykuł stanowi fragment książki dr. Andre Helina „Ustawa o Rachunkowości. Komentarz. Wydanie 6”, 2014 r.